Autisme en perfectionisme: waarom stoppen lastig kan zijn
De mail is klaar. Toch lees je hem nog een keer, want die ene zin kan verkeerd vallen. Een halfuur later heb je vooral woorden verplaatst. Perfectionisme is geen kenmerk waarmee je autisme vaststelt, maar sommige autistische volwassenen herkennen dit vastlopen wel. Dan helpt ‘wees wat minder perfectionistisch’ waarschijnlijk weinig. Je wilt weten wanneer je kunt stoppen zonder dat het voelt alsof je iets belangrijks overslaat.
Hoort perfectionisme bij autisme?
Perfectionisme is geen voorwaarde voor autisme en ook geen manier om autisme vast te stellen. Sommige autistische volwassenen herkennen het sterk, anderen nauwelijks. Je kunt bovendien perfectionistisch zijn zonder autistisch te zijn.
Onderzoek naar perfectionisme bij autistische volwassenen is beperkt. Een regelmatig aangehaalde studie van Greenaway en Howlin onderzocht jongens, geen doorsnee groep volwassenen. Daaruit kun je niet concluderen dat iedere autistische volwassene vaker perfectionistisch is.
Voor jezelf is vooral relevant wat het gedrag doet. Vind je het fijn om ergens zorgvuldig aan te werken, of lukt afronden niet meer doordat een mogelijke fout steeds zwaarder gaat wegen? Ook dezelfde persoon kan beide ervaringen hebben.
Wanneer zorgvuldigheid je begint vast te zetten
Een extra controle kan zinvol zijn. Het wordt lastiger wanneer controleren geen nieuwe informatie meer oplevert, maar je toch niet durft te stoppen. Je probeert dan misschien een gevoel van zekerheid te bereiken dat de taak zelf niet kan geven.
Uitstel kan daarbij horen: zolang je niet begint, kun je het ook nog niet verkeerd doen. Dat verklaart niet elk startprobleem. Onduidelijke instructies, moeite met schakelen of simpelweg geen energie over hebben kunnen er van buiten hetzelfde uitzien.
| Situatie | Wat je kunt onderzoeken |
|---|---|
| Je herschrijft een gewoon bericht telkens opnieuw | Verander je de inhoud nog, of probeer je iedere mogelijke reactie van de ander voor te zijn? |
| Een klus blijft liggen tot je een hele vrije dag hebt | Moet de klus echt in één keer af, of is dat een regel die je zelf bent gaan volgen? |
| Je controleert werk dat al is goedgekeurd | Is er een concrete fout opgedoken of geeft de goedkeuring onvoldoende zekerheid? |
| Je kunt niet beginnen aan een vage opdracht | Is de kwaliteitseis te hoog, of ontbreekt gewoon informatie over wat er gevraagd wordt? |
Wat probeer je met al dat controleren te voorkomen?
Als je vaker onverwachte kritiek hebt gehad, kan een nieuwe opdracht voelen alsof er verborgen regels zijn. Dan is blijven schaven een begrijpelijke poging om verrassingen te voorkomen. Dat is een mogelijke verklaring, geen vast verhaal over hoe jouw perfectionisme is ontstaan.
Soms zit de extra inspanning vooral in sociaal gedrag: je bericht moet vriendelijk genoeg klinken, maar niet overdreven. Je bent dan tegelijk bezig met de taak en met hoe je overkomt. Bij masking kan zo’n voortdurende zelfcontrole een rol spelen.
Vraag jezelf bij één taak af wat je verwacht dat er misgaat. ‘Het is nog niet goed’ is moeilijk te toetsen. ‘Mijn collega kan de deadline niet uit deze mail halen’ kun je wel controleren. Staat de datum er duidelijk in, dan is dat specifieke probleem opgelost.
Spreek op het werk af wat ‘af’ betekent
‘Doe maar gewoon een eerste versie’ kan juist meer vragen oproepen. Hoe onaf mag die zijn? Wil iemand alleen de inhoud beoordelen of ook de opmaak? Maak dat bespreekbaar voordat je uren besteedt aan een onderdeel dat nog niet nodig was.
Een stopafspraak werkt beter wanneer iemand anders weet wat jullie hebben afgesproken. Voor een korte interne update kan dat betekenen: de feiten kloppen, de open vraag is duidelijk en een collega heeft de cijfers nagekeken. De huisstijl kan wachten tot de definitieve versie.
Probeer een kleine taak met een duidelijk eindpunt
Kies iets waarvan de gevolgen beperkt zijn, bijvoorbeeld een bericht over een afspraak. Begin niet met medicatie, veiligheidscontroles of werk waarbij een fout grote gevolgen heeft. Verplichte controles blijven nodig.
Schrijf vooraf op wat het bericht moet doen. Controleer vervolgens of die informatie klopt. Spreek voor deze ene taak een passend eindpunt af, bijvoorbeeld één inhoudelijke leesronde. Verstuur het daarna, ook als het nog niet helemaal gerust voelt. Als dat nu te veel is, kies een kleinere stap.
Noteer achteraf kort wat je verwachtte en wat er werkelijk gebeurde. Die vergelijking kan helpen om een eigen regel te onderzoeken. Maak er geen nieuwe prestatie van: je hoeft het ongemak niet perfect te verdragen of het experiment elke dag vol te houden.
Als je hier steeds op vastloopt
Wanneer controleren je slaap kost of werk steeds uitloopt, verdient dat aandacht. Vertel een huisarts of psycholoog hoeveel tijd ermee gemoeid is en wat je moet laten om het vol te houden. Neem een voorbeeld mee; dat maakt het probleem duidelijker dan alleen het woord perfectionisme.
Herhaald controleren is niet automatisch OCD. Als ongewenste gedachten en handelingen die je móét uitvoeren een grote rol spelen, bespreek dat afzonderlijk. Ook overbelasting kan je vermogen om te beslissen en af te ronden verkleinen. Dan helpt het niet om van herstel nog een verbeterproject te maken.
Perfectionisme kan extra belasting geven, maar bewijst niet dat het de oorzaak van burnout is. Kijk naar het geheel van je week en naar wat je omgeving redelijker kan maken.
Hoeveel ruimte heb je vandaag voor deze taak?
De energiecheck helpt je even stil te staan bij je belastbaarheid. Gebruik de uitkomst om een taak kleiner te maken of uit te stellen als je al aan je grens zit.
Doe de energiecheckVeelgestelde vragen
Zijn alle autistische mensen perfectionistisch?
Nee. Perfectionisme is geen diagnostisch kenmerk van autisme. Ervaringen verschillen en onderzoek bij volwassenen geeft geen basis om iedereen over één kam te scheren.
Hoe stop ik met eindeloos controleren op mijn werk?
Maak eerst concreet welke controle nodig is en wie bepaalt dat het werk af is. Kies voor een taak met beperkte gevolgen een duidelijk eindpunt. Laat verplichte kwaliteits- en veiligheidscontroles intact.
Is perfectionisme hetzelfde als OCD?
Nee. Controleren kan verschillende functies hebben. Bij aanhoudende ongewenste gedachten of handelingen die je gedwongen voelt te doen, is het verstandig dat met een professional te bespreken.
Wat als ‘goed genoeg’ juist onduidelijk voelt?
Vervang die uitspraak door een concrete afspraak over deze taak. Een bericht kan bijvoorbeeld klaar zijn wanneer de ontvanger weet op welke datum je een antwoord nodig hebt. Een vaag advies om minder je best te doen helpt dan weinig.